Aranıyor : ah nerede o eski tohumlar

Kaynak: https://www.wur.nl/en/news-wur/show-1/wanted-seeds-of-dikke-leidsche-winter-and-other-lost-heritage-varieties.htm?utm_source=twitter&utm_medium=social&utm_campaign=stw

Yazar: Lana de Bruijn

Bir yüzyıl önce Hollanda tarımında bugüne göre çok fazla çeşit mevcuttu. WUR bünyesindeki The Centre for Genetic Resources(CGN), kaybolmuş ata mirası çeşitleri yeniden keşfetme ve koruma amacı taşımaktadır. Toplumsal dayanışma yoluyla CGN, listede eksik olan son düzinelerce çeşidi beş tanesi “en çok arananlar” koleksiyonuna eklemeyi umuyor.

“Belki bir yerlerde birilerinin tavan arasında hala eski sebze çeşitlerinin tohumları vardır”

Ata mirası çeşitler 1950’li yıllara kadar geliştirilip kullanılan çeşitlerdir. Tarımdaki gelişmelerle birlikte bu çeşitler önce düşük verimleri ya da sınırlı besinsel değerleri sebebi ile ıskartaya çıkarıldı, sonra da unutulup gitti. Ama bu çeşitler bizim biyolojik mirasımızın bir parçasıdırlar ve günümüz ıslahında yararlı olabilecek özelliklere de sahip olabilirler. Listemiz 350 ata mirası çeşidi içeriyor. Bu çeşitlerin hikayelerini web sayfamızda paylaşıyoruz. CNG kurumu ata mirası çeşitlerin çoğunun tohumuna sahip¹. Listedeki 350 çeşidin 50 kadarı kayıp, onların tohumlarına -henüz- ulaşılamadı, maalesef buna en çok istenen 5 çeşit de dahil

Robbert van Treuren

Lange Holkruin,

Wassenaar Selection

Kennemerland

Dikke Leidsche Winter

Delftsche Groene Kortpoot

En fazla aranan 5 ata çeşidi

Lange Holkruin: Hollanda’da “Utrechtsche Platkop” adıyla bilinen bir yaban havucu çeşididir. Büyük, etli beyaz bir kök ve çökük bir tacı vardır.
Wassenaar Selection: Sarı etli lahanadır. Yuvarlak ve oval şekilli, mor veya bronz renkli bir başı vardır.
Kennemerland: Düz cam altında² yetişen bu kavun, karbonkel çeşidi bir kavun ile çaprazlanarak oluşturulmuştur.
Dikke Leidsche Winter: Geçen yüzyılın en dayanıklı pırasasıdır, geç olgunlaşan mavi-yeşil yaprakları vardır.
Delftsche Groene Kortpoot: Erken hasat edilebilen küçük bir karnabahar çeşididir. Kısa bir sap üzerinde büyür ve parlak sarı renklidir.

En çok aranan çeşitler – Kime göre neye göre

Bu en çok aranan çeşitler listesi araştırmacı Lana de Bruijn tarafından oluşturuldu. Neden bu 5 çeşide önem verdiğini kendisinden dinleyelim;

Elbette tüm kayıp çeşitleri bulmayı istiyoruz ama gerek isimleri gerek menşei olarak zihnimizi en çok heyecanlandıran çeşitleri seçtik. Bu çeşitler hakkındaki bilgileri esas olarak eski CGN üyeleri tarafından derlenen bir listeden, Orange List’ten aldım. Bu liste 1850 ile 1950 yılları arasında Hollanda’da yetiştirilen tüm çeşitleri içeriyor. Her bir çeşidin özellikleri, yetiştirildikleri bölge ve Hollanda’da en son görüldükleri yıl veya dönem açıklanmaktadır. Koleksiyonumuzda hala eksik olan çeşitlerin tohumlarının bir yerlerde olduğunu umuyoruz

Lana de Bruijn

Biyokültürel mirasın önemi

De Bruijn’e göre ata çeşitleri tıpkı bir Van Gohg ve Rembrandt tabloları gibi kendi tarihleri hakkında bir şeyler söyler. Yerel halkın daha önce hangi çeşitleri hangi sebeplerden yemeği sevdiğini, hangi iklim koşulları ve hangi topraklarda nelerin yetiştiğinin anlaşılması gibi bu çeşitler Hollanda tarihinin ayrılamaz bir parçasıdır. Örneğin, çok fakir topraklarda yetiştiğini bildiğimiz ‘Evene’ yulaf çeşidini ele alalım. Ve sert iklimlerde çok iyi sonuç veren ‘Zeeuwse tarwe’ buğday çeşidini. Bu tür özellikler, daha dayanıklı ürün çeşitlerinin ıslahı için faydalı olabilir. Dolayısıyla, kültürel-tarihi değerlerinin yanı sıra, miras çeşitlerinin sosyal değeri de vardır.

Centre for Genetic Resources, the Netherlands

The CGN 30 farklı mahsüle ait yaklaşık 24.000 tohum örneğine sahiptir. Bu tohumlar vakumlu paketlerde -20 C derecede saklanırlar. Tohumlar; yetiştirme, araştırma ve eğitim amaçlı kullanıma açıktır. Bitkilerin yanında merkez; hayvan, ağaç ve aquaculture gen bankası olarak da hizmet verir.

Peki Türkiye’de işler nasıl yürüyor?

Türkiye’de iki adet tohum gen bankası vardır ve bu gen bankaları da dünyanın sayılı gen bankaları arasındadır.

Türkiye tohum gen bankası Tarla bitkileri merkez araştırma enstitüsü bünyesindedir. Enstitü ile ilgili gerçekten doyurucu bilgiye şu linkten ulaşabilirsiniz.

“Ulusal Tohum Gen Bankası da Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü bünyesinde 1964 yılında kurulmuştur. Bu gen bankası dünyadaki ilk gen bankalarından biri olma niteliğini de taşımaktadır 1970’li yılların başından bu yana uluslararası standartlara uygun olarak faaliyet gösteren Ulusal Tohum Gen Bankasında, ülkemiz orijinli bitki genetik kaynaklarına ait yerel çeşitler, ıslah edilmiş çeşitler, bazı önemli karakterlere sahip ıslah hatları, kültür bitkilerinin yabani akrabaları, doğal florada mevcut, diğer yabani türler, geçit formları ve endemik türlere ait tohum örnekleri bulunmaktadır. Ulusal Tohum Gen Bankasında 3.339 türe ait 55.000’ den fazla tohum örneği günümüz ve gelecekteki bitkisel araştırmaların kullanımına hazır bir şekilde kaybolmadan saklanmaktadır ve emniyet yedekleri Türkiye Tohum Gen Bankasında yapılmaktadır.
Ulusal Tohum Gen Bankası Türkiye bitki genetik kaynaklarının korunması ve bu zengin çeşitliliğin araştırmacılar ve gelecek kuşaklarca sürdürülebilir kullanımını sağlamakla sorumludur. Türkiye bitki genetik kaynaklarını korumak ve gelecek nesiller için sürdürülebilir kullanımını sağlamak amacıyla, sürvey, toplama, muhafaza (ex situ ve in situ), üretim, yenileme, karakterizasyon, değerlendirme, eğitim ve farkındalık çalışmaları yürütülmektedir.”

Türkiye’de tohum bankacılığı hakkında bulabildiğim kaynaklar maalsef sadece bunlar. Türkiye’de tohum bankacılığının nasıl yapıldığını bilemiyorum, çünkü bu konunun dökümantasyonu çok zayıf. Ancak bu iki gen bankasının kendi dökümantasyonları harici Türk Tarım ve Orman Dergisinde şöyle bir haber bulmak mümkün.

Değerli zamanınızı ayırdığınız için teşekkür ederim.